X

x
	XX
Dźwięk	/ k s / ; / x (jak w Me x ico) / ; / ʃ / (stary kastylijski)
cyfra rzymska	10
Unicode	U+0058, U+0078
Historia
Źródło	Χ XX; ;
Potomkowie	X́ X̂ Ẍ X̌ Ẋ X̧ X̱ X̣ ᶍ
Alfabet hiszpański

X ( z dużej litery X , rzeczownik equis , liczba mnoga equis ) to dwudziesta piąta litera i dwudziesta spółgłoska alfabetu hiszpańskiego oraz dwudziesta czwarta litera podstawowego alfabetu łacińskiego . W kilku językach europejskich reprezentuje zbitkę spółgłoskową / ks /. W cyfrach rzymskich oznaczało to liczbę dziesięć . ^{[ 1} ]

Historia

Dokładne pochodzenie glifu X nie jest znane, chociaż może być graficznie powiązane z literą tau . Łacińskie x pochodzi od greckiej litery Χ (zwanej „chi” lub „ji”), za pośrednictwem alfabetu etruskiego . Jednak w alfabecie greckim literą reprezentującą dźwięk x (/ks/) jest Ξ («xi»). Wynika to z faktu, że w najodleglejszych czasach pisma greckiego alfabet nie był ujednolicony i stosowano niektóre litery o różnej wartości w zależności od miejsca pochodzenia pisarza, gdyż osadnicy z terenów, na których brzmiało /ks/ przybywało na półwysep włoski w większej liczbie, to był ten użytek, który się rozprzestrzeniał.

grecki X	Etruski X	łaciński X

Użycie

W języku hiszpańskim

Ojcowskie słowa hiszpańskie zapisane po łacinie przez X zastąpiły je J ( exemplum → przykład, fixus → fixed) lub Z ( felix → happy, vox → voice). Większość obecnych słów, które mają X (takich jak „maksimum” lub „seks”), to kultyty wprowadzone niedawno.

Jego zwykła wymowa to [ks] lub [ɣs] , reprezentująca sumę dwóch dźwięków. Na przykład słowo egzamin jest wymawiane z międzynarodowym alfabetem fonetycznym w języku hiszpańskim ; [ekˈsamen] lub [eɣˈsamen] . Podczas gdy występuje pełne rozluźnienie opornego [k] / [ɣ] tego zbitka spółgłosek ; [esamen] , jednak ta realizacja jest bardziej typowa dla mowy nieformalnej lub dialektycznej. Na początku wyrazu wymawia się je wartością fonetyczną [s] (jak w ksylofonie [sílophone] ), chociaż używa się też szczątkowo [x] .

W sylabach związanych ze spółgłoskami (jak w wyjaśnij ), x na ogół przyjmuje wartość fonetyczną [s] w niektórych krajach, ale w wykształconej mowie empatycznej jest wymawiane [ks] lub [ɣs] . Z tego powodu błędy ortograficzne wynikające z pomylenia x i s nie są rzadkością. Ortografia Bello stworzona w Chile zalecała zastąpienie tego „x” „s”: wyjaśnienie , dziwne .

po starohiszpańsku

Średniowieczny hiszpański miał o wiele więcej dźwięków syczących niż współczesny hiszpański , przy czym ten dla x jest jednym z nich i wymawiany jest za pomocą bezdźwięcznej postalveolarnej szczeliny ( / ʃ / ), jak w angielskim shop . Miał dźwięczny odpowiednik, który był ⟨j⟩ ( / ʒ / ) . W ten sposób wyróżniono stałe (we współczesnym języku hiszpańskim „stałe”) i stałe (we współczesnym języku hiszpańskim „syn”). ^[² ]

Podczas przestawiania sybilantów oba dźwięki zostały ujednolicone w bezdźwięczną przedpodniebienną szczelinę / ʃ / , która później stała się dźwiękiem welarnym odpowiadającym prądowi j /x/ . Ta zmiana miejsca artykulacji rozszerzyła się stopniowo pod koniec XVI wieku i stała się normalna w połowie XVII wieku . Ta zmiana fonologiczna była częścią korekty, która spowodowała zniknięcie prawie wszystkich spółgłosek syczących , które istniały w starym kastylijskim.

Ta zmiana wymowy doprowadziła do kilku reform ortograficznych w XVIII i na początku XIX wieku, od x / ʃ / do j / x / . W starym kastylijskim pisano Don Kichot , Xavier lub Ximénez , które zaczęto pisać Don Kichot , Javier i Jiménez .

Jednak niektóre nazwy własne zachowały archaiczną pisownię:

Nazwiska Ximénez i Mexía: Zazwyczaj są pisane jako Jiménez lub Mejía , ale czasami widuje się je w starym piśmie.
Toponimy na południu Hiszpanii (Xerez, Borox, La Axarquia...): Większość nazw miejscowości w Hiszpanii zmieniła wymowę lub pismo. Jerez de la Frontera zaczęto pisać literą J, chociaż stara pisownia jest widoczna w sposobie, w jaki słodkie wino tego miasta jest nazywane po angielsku : sherry . Borox , w prowincji Toledo, wymawia się /ks/ jak normalny X, ale nazywa się Boroja. Tymczasem La Axarquia w prowincji Malaga ma wymowę /s/. ^{[ 3} ]
Toponimy Ameryki Północnej (Meksyk, Teksas, Xalapa...): ^{Od początku podboju Meksyku (1521 )} dźwięk / ʃ / już ginął ^, jednak ^Hiszpanie , którzy pisali pierwsze gramatyki w rdzennych językach, tacy jak Bernardino de Sahagún , używali X do wiernego przedstawienia rdzennych słowa. Wraz ze zmianą dźwięków języka hiszpańskiego zostały one przekształcone, podobnie jak w innych miejscach, na dźwięk J. Z tego powodu z czasem te toponimy były czasami pisane J, zarówno na terytorium, jak i poza nim. Królewska Akademia Hiszpańska ustaliła w swojej pisowni z 1815 r., że słowa pisane z X wymawiane jako J powinny być pisane przez J, jednak ponieważ zbiega się to w czasie z wojnami o niepodległość (1810-1821), norma nie została zaszczepiona W Hiszpanii i krajach amerykańskich, takich jak Argentyna, nie było niczym niezwykłym, że nazwa kraju pisana z J. Sprawa została rozwiązana, gdy w 2001 r. ustanowiono zalecenie formy z X. ^{[ 4} ]

Symbolizm

Chrystus

Będąc pierwszą literą, którą Chrystus został napisany w języku greckim, języku Ewangelii , X był najświętszą literą. ^{[ 5 ]} Był używany na sztandarach, a łacińscy skrybowie używali go jako skrótu od Chrystusa.

środa

W kalendarzach i innych dokumentach, które skracają dni tygodnia w postaci „MTXWTFSS”, X skraca środę , aby uniknąć powtórzenia M dla wtorku. Pochodzenie tej konwencji jest niejasne, ale sugeruje się, że jest to nawiązanie do Chrismona Chrystusa , Alfonsa X lub łacińskiego słowa merx , „towar”, jednej z domen boga Merkurego . ^{[ 6} ]