Kenya

	Nome orixinal Republic of Kenya (en) ; Jamhuri ya Kenya (sw)
	Nome oficial Republic of Kenya (en) ; Kenya (en) ; République du Kenya (fr) ; Jamhuri ya Kenya (sw) ; la République du Kenya (fr)

Kenya
	Nome orixinal Republic of Kenya (en) ; Jamhuri ya Kenya (sw)
	Nome oficial Republic of Kenya (en) ; Kenya (en) ; République du Kenya (fr) ; Jamhuri ya Kenya (sw) ; la République du Kenya (fr)
	Instancia de estado soberano; país
	Epónimo Monte Kenya
	Lema Harambee
	Himno Ee Mungu Nguvu Yetu
Características
	Caracterizado por país parcialmente libre
	Cultura Cultura do Quénia (pt)
	Grupo cultural Pobo kikuyu; Cambas (Quênia) (pt) ; Quisis (Quênia) (pt) ; Meru people (en) ; Calenjins (pt) ; Luhya (en) ; Luo; pobo africano
	Lingua oficial Lingua suahili; lingua inglesa
	Lingua usada lingua inglesa; Kipsigis (en) ; Meru (en) ; Língua turkana (pt) ; Ogiek (en) ; Língua bukusu (pt) ; Lingua somalí; lingua teso; Omotik (en) ; língua luhya (pt) ; Daasanach (en) ; lingua pökoot; Markweta (en) ; lingua masai; Keiyo (en) ; El Molo (en) ; Lingua kikuyu; Yaaku (en) ; Wanga (en) ; Olutsotso (en) ; Olushisa (en) ; Lukabaras (en) ; Lutachoni (en) ; Língua gusii (pt) ; Olumarama (en) ; Mwimbi-Muthambi (en) ; Giryama (en) ; East Nyala (en) ; Chuka (en) ; Tharaka (en) ; Sagalla (en) ; Kiduruma (en) ; Embu (en) ; Aweer (en) ; Borana (en) ; Waata (en) ; Orma (en) ; Língua luo (pt) ; Terik (en) ; lingua samia; Língua kikamba (pt) ; Marachi (en) ; Kiswahili (en) ; Naandi (en) ; Kalenjin (en) ; Rendille (en) ; Taita (en) ; Samburu (en) ; Tugen (en) ; Pokomo (en) ; Língua digo (pt) ; Língua kuria (pt) ; Taveta (en) ; Logooli (en) ; Língua dahalo (pt) ; Língua Nyole (pt) ; Luidakho-Luisukha-Lutirichi (en) ; Khayo (en) ; Sabaot (en) ; Chonyi (en) ; Singa (en) ; Língua Gestual Queniana (pt) ; Ilwana (en) ; Sheng (en)
	Economía economía de Quenia
	Moeda Xilin kenyano
Implicados
	Xefe de estado Cargo: Presidente de Kenya ; William Ruto (2022 - ); Uhuru Kenyatta (pt) (2013 - 2022)
	Xefe do goberno Cargo: Presidente de Kenya; Presidente de Kenya; Prime Minister of Kenya; Prime Minister of Kenya ; William Ruto (2022 - ); Uhuru Kenyatta (pt) (2013 - 2022)
	Órgano lexislativo Parlamento do Quénia (pt)
	Órgano executivo Government of Kenya (en)
	Membro de Organización das Nacións Unidas; Unión Postal Universal; Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura; Organización para a Prohibición de Armas Químicas; Unión Internacional de Telecomunicacións; Organización Mundial da Saúde; Organización Meteorolóxica Mundial; Organización Mundial de Alfándegas; Banco Africano de Desenvolvemento; Grupo de Estados de África, Caribe e Pacífico; Asociación Internacional de Fomento; Corporación Financeira Internacional; Organización Mundial do Comercio; Centro Internacional de Arranxo de Diferenzas Relativas a Investimentos; Axencia Multilateral de Garantía de Investimentos; Commonwealth de Nacións; Unión Africana; Banco Internacional de Reconstrución e Fomento; Operación Híbrida da Unión Africana e as Nacións Unidas en Darfur; Interpol; Grupo para as observacións da Terra; Tratado de non proliferación de armas nucleares; Área Continental Africana de Libre Comercio
	Banco central Central Bank of Kenya (en)
Datas
	Fundación / creación 1963
1963
Historia
1963	Acontecementos importantes
1963	Independencia de Kenya
	Historia história do Quênia (pt)
	Substitúe Kenya (1963–1964) (en) (1963 - 1964)
Localización
	País Kenya
	Xeografía xeografía de Kenya
	Situado na entidade xeográfica África oriental
	Continente África
	Capital Nairobi
	Comparte fronteira con Etiopía; Sudán do Sur; Sudán; Liga Árabe; Uganda; Somalia; Tanzania; Lago Vitoria
	Contén división administrativa Costa (pt) ; Província do Vale do Rift (pt) ; Província Ocidental (pt) ; Nyanza (pt) ; Província Oriental (pt) ; Nordeste (pt) ; Província de Nairobi (pt)
	Irmandado con Cheltenham
OpenStreetMap
	Coordenadas 0°06′N 38°00′L / 0.1, 38
Cifras e dimensións
	Poboación 48.468.138 (2017); 8.105.440 (1960); 8.361.442 (1961); 8.628.973 (1962); 8.908.425 (1963); 9.200.158 (1964); 9.504.702 (1965); 9.822.505 (1966); 10.154.489 (1967); 10.502.250 (1968); 10.867.717 (1969); 11.252.466 (1970); 11.657.477 (1971); 12.083.159 (1972); 12.529.800 (1973); 12.997.438 (1974); 13.486.241 (1975); 13.995.996 (1976); 14.527.242 (1977); 15.081.677 (1978); 15.661.480 (1979); 16.267.906 (1980); 16.901.167 (1981); 17.559.844 (1982); 18.241.424 (1983); 18.942.464 (1984); 19.660.018 (1985); 20.392.312 (1986); 21.138.372 (1987); 21.896.890 (1988); 22.666.720 (1989); 23.446.439 (1990); 24.237.056 (1991); 25.036.941 (1992); 25.839.132 (1993); 26.634.659 (1994); 27.418.077 (1995); 28.186.224 (1996); 28.943.647 (1997); 29.702.246 (1998); 30.478.597 (1999); 31.285.050 (2000); 32.126.351 (2001); 33.000.524 (2002); 33.905.011 (2003); 34.834.606 (2004); 35.785.718 (2005); 36.757.498 (2006); 37.752.304 (2007); 38.773.277 (2008); 38.610.097 (2009); 40.909.194 (2010); 42.027.891 (2011); 43.178.141 (2012); 44.353.691 (2013); 47.564.296 (2019)
	Poboación feminina 25.679.257 (2019); 26.205.082 (2020); 26.726.429 (2021); 27.249.938 (2022)
	Poboación masculina 25.272.193 (2019); 25.780.698 (2020); 26.279.184 (2021); 26.777.549 (2022)
	Poboación rural 36.936.235 (2019); 37.432.361 (2020); 37.902.724 (2021); 38.358.435 (2022)
	Poboación urbana 14.015.215 (2019); 14.553.419 (2020); 15.102.890 (2021); 15.669.052 (2022)
	Índice desenvolvemento humano 0,575 (2021); 0,474 (1990); 0,474 (1991); 0,473 (1992); 0,471 (1993); 0,473 (1994); 0,475 (1995); 0,477 (1996); 0,477 (1997); 0,479 (1998); 0,48 (1999); 0,481 (2000); 0,485 (2001); 0,485 (2002); 0,495 (2003); 0,508 (2004); 0,516 (2005); 0,525 (2006); 0,533 (2007); 0,539 (2008); 0,539 (2009); 0,545 (2010); 0,55 (2011); 0,552 (2012); 0,554 (2013); 0,558 (2014); 0,561 (2015); 0,569 (2016); 0,572 (2017); 0,577 (2018); 0,581 (2019); 0,578 (2020)
	Índice desenvolvemento humano desigualdade 0,426 (2021); 0,385 (2010); 0,389 (2011); 0,391 (2012); 0,393 (2013); 0,409 (2014); 0,412 (2015); 0,418 (2016); 0,422 (2017); 0,426 (2018); 0,429 (2019); 0,428 (2020)
	Taxa desemprego 9 % (2014)
	Taxa nataliade 28,46 (2019); 27,998 (2020); 27,685 (2021); 27,54 (2022)
	Taxa mortandade 7,29 (2019); 7,456 (2020); 8,056 (2021); 7,83 (2022)
	PIB nominal 109.703.659.313 $ (2021); 113.420.008.179 $ (2022)
	Taxa imposto sobre valor engadido 16 %
	Superficie 581.309 km²
	Punto máis alto Monte Kenya
	Punto máis baixo 0 m océano Índico
	Fuso horario UTC+03:00 ; Africa/Nairobi
	Esperanza de vida 67,032 a; 61,68 a; 60,275 a; 58,784 a; 62,936 a; 64,907 a; 64,008 a; 65,651 a; 66,242 a; 57,271 a; 54,513 a; 51,751 a; 51,805 a; 55,819 a; 52,004 a; 53,413 a; 52,565 a; 66,695 a
OpenStreetMap
Códigos e identificadores
OpenStreetMap
OpenStreetMap	192798
VIAF	128920262
ISNI	0000000123530985
TasteAtlas	kenya
Freebase	/m/019rg5
MeSH	D007630
OpenAlex	C187651312
Fontes e ligazóns
	Páxina WEB president.go.ke
	Prefixo telefónico +254
	Teléfono de emerxencia 112 e 999
	Dominio .ke
	Wikidata G:Commons C:Commons

Kenya^[1] oficialmente República de Kenya, é un país da África oriental e membro fundador da Comunidade Africana Oriental (CAO). A súa capital e meirande cidade é Nairobi. O territorio de Kenya atópase no ecuador e superponse ó Rift de África Oriental cubrindo un extenso e diverso terreo que abrangue dende o lago Vitoria até o lago Turkana (antigamente chamado lago Rudolph) e cara ao sueste co océano Índico. Ten fronteira con Tanzania polo sur, con Uganda polo oeste, co Sudán do Sur polo noroeste, con Etiopía polo norte e con Somalia polo nordés. Kenya abrangue 581 309 km², e no 2014 tiña unha poboación aproximada de 45 millóns de persoas.^[2]

Kenya ten un clima cálido, húmido e tropical na liña costeira do océano Índico. O clima é máis frío nas sabanas arredor da capital, Nairobi, e especialmente preto do monte Kenya, que ten neve de forma permanente no seu cumio. Máis no interior, na provincia de Nyanza, hai un clima quente e seco que se converte en húmido arredor do Lago Vitoria, o meirande lago tropical de auga doce do mundo. O lago dá paso ás zonas montañosas temperadas e boscosas da veciña rexión occidental. As rexións do nordés na fronteira con Somalia e Etiopía son áreas áridas e semiáridas case desérticas. Kenya é tradicionalmente famoso polos seus safaris, o clima e a xeografía diversos e polas súas grandes reservas e parques nacionais, como Parque Nacional de Tsavo Leste e Oeste, o Maasai Mara, o lago Nakuru e o Parque Nacional de Aberdare. Kenya ten varios lugares Patrimonio da Humanidade como a cidade de Lamu e varias praias famosas como Diani, Bamburi e Kilifi, onde se celebran cada ano competicións internacionais de vela.

A rexión dos Grandes Lagos Africanos, da cal forma parte Kenya, foi habitada polo ser humano dende o Paleolítico inferior. Arredor do primeiro milenio da nosa era, a expansión bantú chegou até a zona dende África Occidental e Central. As fronteiras do estado moderno comprenden a encrucillada das áreas níxer-congo, nilo-saharianas e afroasiáticas do continente, representando a maioría de grupos etnolingüísticos que hai en África. As poboacións bantú e nilóticos constitúen xuntas arredor do 97% dos habitantes do país.^[3] A presenza árabe e europea en Mombasa data de comezos da Idade Moderna, e a exploración europea do interior de África comezou no século XIX. O Imperio Británico estabeleceu o protectorado da África Oriental Británica en 1895, que en 1920 deu paso á Colonia de Kenya. Kenya obtivo a independencia en decembro de 1963. Segundo o referendo de agosto de 2010 e a adopción dunha nova constitución, Kenya está dividida en 47 condados semi-autónomos gobernados por gobernadores electos.

A capital, Nairobi, é o centro rexional do comercio. A economía de Kenya é a maior de África Oriental e Central.^[4]^[5] A agricultura é a principal actividade económica, e o país exporta tradicionalmente té e café, e máis recentemente, flores frescas cara a Europa. O sector terciario tamén é un importante aspecto da súa economía.

Etimoloxía

A palabra Kenya procede do nome kamba para o Monte Kenya, Kiinyaa. As prehistóricas erupcións volcánicas do Monte Kenya (hoxe extinto) puideron ser a orixe da súa asociación cunha divindade e co mito da creación entre grupos étnicos kikuyu, que son os habitantes nativos da área agrícola arredor do Monte Kenya.

No século XIX, o explorador alemán Johann Ludwig Krapf estivo co pobo kamba cando viu por vez primeira o monte. Cando preguntou polo nome da montaña, respondéronlle "Kĩ-Nyaa" ou "Kĩĩma- Kĩĩnyaa" probablemente porque a visión da rocha negra coroada de branco pola neve lles lembraba ás plumas dun avestruz.^[6] Os agikuyu, que habitan á beira do monte Kenya, Kĩrĩma Kĩrĩnyaga en Kikuyu, que é bastante semellante ó nome kamba.

Ludwig Krapf rexistrou os dous nomes, Kenia e Kegnia (considerado como unha corrupción da versión kamba).^[7]^[8]^[9] Malia a controversia sobre o significado da palabra Kenya, está amplamente aceptado que foi o nome da montaña o que lle deu o nome ó país.

Historia

Xeografía

Artigo principal: Xeografía de Kenya.

Kenya atópase situada no leste de África, nas costas do Índico. Limita ao norte con Sudán e Etiopía, ao nordeste con Somalia, ao oeste con Uganda, ao sur con Tanzania e ao leste co océano Índico.

A superficie total de Kenya é de 582.650 km², e ten 536 km de costa no océano Índico. O clima varía do tropical na zona costeira ao árido no interior.

O Monte Kenya, que dá nome ao país, encóntrase no centro do territorio, ao norte de Nairobi, é o cume máis alto do estado e o segundo de África, tralo Kilimanjaro. Este último está tamén parcialmente en Kenya, mais a súa cima máis elevada emprázase na súa totalidade o territorio de Tanzania.

Economía

Artigo principal: Economía de Kenya.

Notas

↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para kenyano.
↑ Central Intelligence Agency (2012). The World Factbook, ed. "Kenya". Arquivado dende o orixinal o 31 de agosto de 2020. Consultado o 28 de maio de 2013.
↑ Asongu, J. J. and Marr, Marvee (2007). Greenview Publishing Co., ed. Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates. pp. 12 & 112. ISBN 0979797632.
↑ Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion. Imf.org. 14 de setembro de 2006.
↑ Kenya GDP purchasing power 2010: 66 B llion. Imf.org. 14 de setembro de 2006.
↑ Sullivan, Paul (2006). Mkuki na Nyota Publishers, ed. Kikuyu Districts. Dar es Salaam, Tanzania.
↑ Krapf, Johann Ludwig (1860). Frank Cass & Co. Ltd, ed. Travels, Researches, and Missionary Labours in Eastern Africa. Londres.
↑ Krapf, Johann Ludwig (13 de maio de 1850). "Extract from Krapf's diary". Church Missionary Intelligencer i: 452.
↑ Foottit, Claire (2006). Bradt Travel Guides Ltd, ed. Kenya. ISBN 1-84162-066-1.

Véxase tamén

Ligazóns externas

K B C (Kenya Broadcasting Corporation) radio do país, en inglés

Este artigo sobre xeografía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.
Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.

[RAG-1] Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para kenyano.

[cia-2] Central Intelligence Agency (2012). The World Factbook, ed. "Kenya". Arquivado dende o orixinal o 31 de agosto de 2020. Consultado o 28 de maio de 2013.

[Asongumarr-3] Asongu, J. J. and Marr, Marvee (2007). Greenview Publishing Co., ed. Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates. pp. 12 & 112. ISBN 0979797632.

[4] Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion. Imf.org. 14 de setembro de 2006.

[5] Kenya GDP purchasing power 2010: 66 B llion. Imf.org. 14 de setembro de 2006.

[sullivan-6] Sullivan, Paul (2006). Mkuki na Nyota Publishers, ed. Kikuyu Districts. Dar es Salaam, Tanzania.

[Krapf-7] Krapf, Johann Ludwig (1860). Frank Cass & Co. Ltd, ed. Travels, Researches, and Missionary Labours in Eastern Africa. Londres.

[krapf_452-8] Krapf, Johann Ludwig (13 de maio de 1850). "Extract from Krapf's diary". Church Missionary Intelligencer i: 452.

[foottit-9] Foottit, Claire (2006). Bradt Travel Guides Ltd, ed. Kenya. ISBN 1-84162-066-1.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]